Türkiye’de Şehir Planlama Disiplininin Kurumsallaşması ve Cumhuriyet Dönemindeki Planlama Çalışmaları

Abstract

Dünyada şehir planlama disiplini, Sanayi devrimine koşut olarak kentlerde nüfus yığılmaları ve kentsel sorunların ortaya çıkmasıyla doğmuştur. Yeni bir anlayış ve yaklaşımı gerekli kılan bu gelişmeler, zamanla kentsel mekanın tasarlanmasının ötesine geçerek, sosyal, ekonomik hatta günümüzde çevresel boyutları da kapsayan bir uğraş alanı haline gelmesine neden olmuştur. Meslek alanının genişleyerek yeni bir meslek adamına duyduğu ihtiyaç, önce mimar veya mimar-şehirci ihtisasına sahip uzmanlarca giderilmiş sonra şehir plancısı yetiştirecek kurumsal yapının oluşmasıyla devam etmiştir. Türkiye’de şehir planlama disiplini de Batı’daki bu gelişmeleri takip etmiştir. İlk şehir planlama çalışmaları, yurtdışından davet edilen uzmanlar tarafından yürütülmüş, daha sonra yeterli meslek adamının yetiştirildiği kabulüyle Türkiye’deki meslek adamları planlama çalışmalarına devam etmiştir. Bu çalışmada, 3194 sayılı İmar Kanunu yayımlanana kadar Türkiye’de şehir planlama disiplininin kurumsallaşması üzerine literatür araştırması yapılmıştır. Türkiye’de ilk imar planlarının ve şehir planlama çalışmalarının oluşturulma süreci incelenmiştir, Cumhuriyet dönemi ve sonrasında üretilen planlama çalışmalarına, planlama mesleğinin kurumsallaşmasına yönelik görüşlere ve planlara ulaşılmıştır. 1960’lara kadar üretilen planlama çalışmalarında, ölçekler arası bütünlük ve tutarlılığın önem kazandığı, alt ölçekte oluşacak kentsel mekanlara yönelik çizim, perspektif, görünüş hatta bina tipolojilerine kadar inen ölçekte çalışmaların yapıldığı görülmüştür. 1960’lardan sonra ise ölçekler arası bütünlük ve tutarlılık planlama süreçlerinde zayıflamaya başlamıştır. 3194 sayılı kanunla başlayan dönemde ise, genellikle TAKS ve KAKS değerlerinin, kat yüksekliklerinin ve yapılaşma düzenlerinin belirlendiği bir planlama dilinin ortaya çıktığı görülmektedir. Bir diğer eleştiri ise imar yönetmelikleri ile tüm kentler için aynı, yerel özellikleri yansıtmayan ölçütlerin belirlenmesi, bunun da tek tip bir çevrenin oluşmasına zemin hazırlamasıdır. Sonuç olarak, kentlerin büyümesi, yürürlüğe giren yasalar ve disiplinler arası ihtisaslaşmanın sonucunda planlamanın dili zaman içerisinde değişim geçirmiştir.

The field of urban planning emerged alongside population growth and urban issues during the Industrial Revolution. It has evolved beyond just urban design to encompass social, economic, and environmental aspects. Initially, urban planning was carried out by architects and urbanist-architects, but as the profession expanded, it led to the establishment of an institutional framework for training urban planners. Türkiye’s urban planning discipline has followed similar trends seen in the West. The first city planning studies were carried out by experts invited from abroad, and later, assuming that sufficient professionals were trained, planning studies were carried out by professionals in Türkiye. This study focuses on the institutionalization of urban planning in Türkiye until the publication of Zoning Law No. 3194. It examines the development of the first zoning plans and city planning studies in Türkiye, as well as the planning studies and plans from the Republic period onwards. An analysis reveals that up to the 1960s, there was a growing emphasis on inter-scale integrity and consistency. Studies delved into detailed drawings, perspectives, views, and building typologies for urban spaces at a smaller scale. After the 1960s, inter-scale integrity and consistency began to weaken in planning processes.In the period that started with Law No. 3194, it is seen that a planning language emerged in which TAKS and KAKS values, floor heights and building arrangements were generally determined. Another criticism is that zoning regulations determine the same criteria for all cities, which do not reflect local characteristics, and this paves the way for the formation of a uniform environment. As a result, the language of planning has changed over time as a result of the growth of cities, enacted laws and interdisciplinary specialization.