Gelibolu'nun Tarihsel Süreç İçerisinde Morfolojik Değişiminin Sayısal Yaklaşımlarla İncelenmesi

Abstract

Bu tez çalışmasının amacı, köklü bir tarihi geçmişe sahip ve farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış bir kentsel dokuda, belirli zaman periyotları içerisinde meydana gelen fiziksel dönüşümleri, çeşitli morfolojik yöntem ve teknikler aracılığıyla analiz etmektir. Çalışmada, kentsel doku formları arasındaki benzerlikler ve farklılıklar ortaya konularak, yeni bir kentsel form oluşturulmasının gerekliliği değerlendirilmektedir. Farklı kültürlerin mekânsal izlerini barındıran ve tarihsel sürekliliği yüksek bir yerleşmenin incelenmesi amacıyla araştırma alanı olarak Çanakkale ilinin Gelibolu ilçesi seçilmiştir. Araştırma yöntemi dört aşamadan oluşmaktadır. İlk aşamada çalışma alanı ve örneklem alanları, morfolojik bölgeleme yöntemi kullanılarak tanımlanmıştır. İkinci aşamada, seçilen örneklem alanların zamansal değişimleri Mekân Dizimi (Space Syntax) ve Fraktal geometrik analiz yöntemleri ile karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Üçüncü aşamada, elde edilen veriler mekânsal bütünleşme, sinerji, anlaşılabilirlik ve karmaşıklık göstergeleri üzerinden değerlendirilmiştir. Son aşamada ise bulgular yorumlanarak sonuçlar ve öneriler geliştirilmiştir. Analizler sonucunda üç farklı doku tipi belirlenmiştir: Camikebir Mahallesi Kilise ve çevresi, Camikebir Mahallesi Gazi Süleyman Paşa Camii ve çevresi, ile Yazıcızade Mahallesi Havra ve çevresi. Bulgular, 1939 yılından itibaren kent dokusunda belirgin bir değişim yaşandığını; Yahudi ve Hristiyan mahallelerinin ortadan kalktığını, Müslüman mahalle dokusunun ise dönüşüme uğradığını göstermektedir. Kilise ve Havra çevresindeki geleneksel dokular büyük ölçüde yok olmuş ve bu alanlar yeni yapılaşmalara açılmıştır. Gazi Süleyman Paşa Camii ve çevresi ise tarihsel süreç boyunca en istikrarlı dokuya sahip bölge olarak mekânsal sürekliliğini korumuştur. Mekân dizimi analizleri ise kentin erişilebilirlik düzeyi ile mekânsal bağlantılarında önemli değişimlerin yaşandığını göstermektedir. Fraktal Geometri analiz sonuçları, kentin morfolojik karmaşıklığının zaman içerisinde arttığını, ancak 2002 sonrasında bazı bölgelerde mekânsal stabilizasyonun gözlendiğini ortaya koymaktadır. 1975-2002 döneminde apartmanlaşma eğiliminin hızlanmasıyla birlikte yapı yoğunluğu artmış, bu süreçte geleneksel mahalle dokusu büyük ölçüde ortadan kalkmıştır.

The aim of this thesis is to analyze the physical transformations that have occurred within a historic urban pattern—characterized by a deep-rooted past and the coexistence of multiple civilizations—across specific time periods, employing various morphological methods and techniques. The study examines the similarities and differences between urban pattern forms to assess whether the creation of a new urban form is necessary. In order to investigate a settlement that embodies the spatial traces of different cultures and exhibits strong historical continuity, the district of Gelibolu, located in the province of Çanakkale, was selected as the research area. The research methodology consists of four stages. In the first stage, the study area and sample zones were identified using the morphological zoning method. In the second stage, temporal changes within the selected sample zones were comparatively analyzed through the Space Syntax and Fractal Geometry methods. In the third stage, the obtained data were evaluated based on spatial integration, synergy, intelligibility, and complexity indicators. In the final stage, the findings were interpreted, and conclusions and recommendations were developed. The analyses identified three distinct pattern types: the Church and its surroundings in Camikebir Neighborhood, Gazi Süleyman Paşa Mosque and its surroundings in its surroundings in Camikebir Neighborhood, and the Synagogue and its surroundings in Yazıcızade Neighborhood. The findings reveal significant changes in the urban pattern since 1939, including the disappearance of Jewish and Christian neighborhoods and the transformation of Muslim neighborhoods. Traditional patterns around the Church and Synagogue have largely vanished, with these areas opened to new developments. Gazi Süleyman Paşa Mosque and its surroundings have maintained spatial continuity and emerged as the most stable pattern throughout the historical process.