Özkan, Ali MüjdatHasanhanoğlu, Emrah2025-09-102025-09-102025https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=5NNqZKwwGohPh6_KCcfp-jDPUeCqtD_YPs4sNuwwo-3G_rWgXv8odL1vMlKqf1Udhttps://hdl.handle.net/20.500.13091/10741Bu tez çalışmasında, Suluova (Amasya, Türkiye) çevresinde yüzlek veren Erken Eosen yaşlı Çeltek formasyonu bitümlü ve kömürlü litolojilerinin organik jeokimyasal özellikleri incelenerek, formasyon bünyesindeki kömürlerin kökeninin, organik madde miktarının, organik madde tipinin, olgunlaşma derecesinin ve ekonomiye ne tür bir katkı sağlayacağının ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Çeltek kiltaşlarının mineral topluluğu kaolinit – klorit – illit – smektit - karışık kil (smektit-klorit)'den ibarettir. Çeltek kömürlerinin toplam organik karbon değerleri yüksek olup, mükemmel kaynak kayayı temsil eder. Çeltek kömürleri Tip II ve Tip III kerojeni işaret etmekte, daha çok gaz, az olarak da petrol eğilimli özellik göstermektedir. İncelenen kömürlerde gamaseranların varlığı Çeltek formasyonunun çökeliminde denizel ortam etkisini belirtmektedir. Çeltek kömür örneklerinde olenan gözlenmesi, deltaik bir ortamda biriken yüksek bitki materyalinin bir göstergesi ve olgunlaşma evresine ulaşılmadığını gösterir. Çeltek kömürlerinde hesaplanan mumsuluk indeksi değerleri, sedimantasyon sürecinde yüksek bitkilerden sağlanan karasal organik madde girdisini işaret etmektedir. Bu kömürlerdeki C23 trisiklik pikinin ana pik olması karbonat kaynak kayayı ve denizel ortam etkisini vurgulamaktadır. Çalışılan kömür örneklerindeki C24 tetrasiklik oranı, bir örnekte 0,69 olup şeyl kaynak kayayı; iki örnekte 2,19 ve 3,19 olup karbonat kaynak kayayı belirtmektedir. Çeltek kömürlerindeki C29 norhopan/C30 hopan oranları, bir örnekte 4,74 olduğundan karbonat kaynak kayayı temsil ederken, iki örnekte 0,48 ve 0,58 olduğundan şeyl kaynak kayayı vurgulamaktadır. Analiz yapılan kömürlerde gözlenen C31/C30 hopan oranları üç örnekte de düşük (<0,25) olduğundan (0,11; 0,12 ve 0,13) gölsel ortam kaynak kayasını işaret eder. Yine bu kömürlerdeki C35/C30 hopan oranları, 0,013 ile 0,014 arasında değişen değerlere sahip olduğundan fluviyal/deltaik ve göl-fluviyal/deltaik çökelme ortamlarını göstermektedir. Sahadan derlenen kömürlerdeki C23/C30 hopan oranları, yüksek değerlerde (4,29; 4,34 ve 4,59) olduğundan çalışılan havzada denizel etkinin olduğunu belirtir. Çalışılan kömürlerde gözlenen C35/(C31 - C35) homohopan indeksi 0,023-0,025 gibi düşük değerlerde olduğundan suboksik ve/veya oksik bir ortamsal koşulları ve kırıntılı bir ortamda gelişen paleoçökelmeyi belirtmektedir. Yine, bu kömürlerdeki C35 (R+S)/C34 (R+S) oranları, üç örnekte de <1 olduğundan (0,15; 0,16 ve 0,15) suboksik ortam koşullarını ifade etmektedir. Moretan/hopan oranları Çeltek kömür örneklerinde 0,53–0,61 arasında değiştiğinden, olgunlaşmamış-erken olgun safhadaki bir kaynak kayayı belirtmektedir. Çalıştığımız kömürlerdeki Ts/Tm oranları, <1 (0,0185–0,1810) olduğundan paleoçökelme ortamının anoksik özellikte olduğunu işaret eder. Ayrıca Ts/(Ts+Tm) oranları (0,0181-0,153) bu örneklerde düşük oranlarda olduğundan kömürlerin olgunlaşmadığını göstermektedir. C29/C27 steran oranları, bütün örneklerde >1 (7,2; 10,7; 11,6) olup karasal bitki kaynağını temsil etmektedir. Kömürler yüksek oranlarda C29 (%71-74) ve C28 (%16-23) steranlar ile düşük oranlarda C27 (%6-10) steranlar kapsamaktadır. Yine bu kömürler, diasteran/steran oranlarının düşük konsantrasyonlarına sahiptir (0,349-0,415) ve karbonatça zengin bir kaynak kayanın varlığını yansıtırlar. Steran/hopan oranlarının düşük (<1) olduğu örneklerimiz karasal ve/veya mikrobiyal organik madde girdisini belirtmektedir. Örneklerimizdeki (C29) ββ/(ββ+αα) steran oranlarının C29 ββ steranlarının, C29 αα steranlarından daha düşük olması sebebiyle, Çeltek kömürlerinin tuzlu ortamdan ziyade tatlı su ortamındaki depolanmayı yansıttığını söyleyebiliriz. Sonuç olarak, incelenen formasyonunun sığ denizel-delta geçiş ve tatlı sulu gölsel ortamda çökeldiğini; organik madde kaynaklarının hem karbonat hem de şeyl kayaları olduğunu, organik maddenin olgunlaşmamış ve erken olgun evrede olduğunu; oksik-suboksik-anoksik ortamsal koşulların etkisinde kaldığını ve daha çok yüksek karasal bitki katkısı olmakla birlikte daha az olarak da otsu bitkiler, gölsel alg, bakteri ve mantarların da katkısının olduğunu önerebilmekteyiz. Çalışmanın materyalini oluşturan Eski Çeltek kömürlerinin rezervi 10 milyon ton olup ekonomik ve işletilebilir özelliğe sahip olduğunu önerebilmekteyiz.This thesis study, is aimed to investigate the organic geochemical properties of the bituminous and coal-bearing lithologies of the Early Eocene Çeltek Formation cropping out around Suluova (Amasya, Turkey) and to reveal the origin of the coals in the formation, the amount of organic matter, the type of organic matter, the degree of maturation and what kind of contribution they will make to the economy. The mineral assemblage of the Çeltek claystone consists of kaolinite-chlorite-illite-smectite-mixed clay (smectite-chlorite). The total organic carbon values of the Çeltek coals are high and represent an excellent source rock. The Çeltek coals indicate Type II and Type III kerogen, and show more gas and less oil-prone properties. The presence of gamaserans in the examined coals indicates the effect of the marine environment in the sedimentation of the Çeltek Formation. The observation of oleane in the Çeltek coal samples is an indicator of high plant material accumulated in a deltaic environment and shows that the maturation stage has not been reached. The waxiness index values calculated in Çeltek coals indicate the terrestrial organic matter input provided by higher plants during the sedimentation process. The fact that the C23 tricyclic peak is the main peak in these coals emphasizes the carbonate source rock and the marine environment effect. The C24 tetracyclic ratio in the studied coal samples is 0,69 in one sample and indicates the shale source rock; it is 2,19 and 3,19 in two samples and indicates the carbonate source rock. The C29 norhopane/C30 hopan ratios in the Çeltek coals are 4,74 in one sample and represent the carbonate source rock, while they are 0,48 and 0,58 in two samples and emphasize the shale source rock. The C31/C30 hopan ratios observed in the analyzed coals are low (<0,25) in all three samples (0,11; 0,12 and 0,13) and indicate the lacustrine source rock. Again, since the C35/C30 hopane ratios in these coals have values ranging between 0,013 and 0,014, they indicate fluvial/deltaic and lake-fluvial/deltaic depositional environments. Since the C23/C30 hopane ratios in the coals collected from the field are at high values (4,29; 4,34 and 4,59), they indicate marine influence in the studied basin. Since the C35/(C31-C35) homohopane index observed in the studied coals is at low values such as 0,023-0,025, it indicates suboxic and/or oxic environmental conditions and paleodeposition developed in a clastic environment. Again, since the C35 (R+S)/C34 (R+S) ratios in these coals are <1 in all three samples (0,15; 0,16, and 0,15), they indicate suboxic environmental conditions. Since the moretan/hopane ratios vary between 0,53–0,61 in the Çeltek coal samples, they indicate a source rock in the immature-early mature stage. Since the Ts/Tm ratios in the coals we studied are <1 (0,0185–0,1810), they indicate that the paleodeposition environment was anoxic. In addition, since the Ts/(Ts+Tm) ratios (0,0181–0,153) are low in these samples, they indicate that the coals are not mature. The C29/C27 sterane ratios are >1 (7,2; 10,7; 11,6) in all samples, representing a terrestrial plant source. The coals contain high amounts of C29 (%71-74) and C28 (%16-23) steranes and low amounts of C27 (%6-10) steranes. Again, these coals have low concentrations of diasterane/sterane ratios (0,349-0,415) and reflect the presence of carbonate-rich source rock. Our samples with low sterane/hopane ratios (<1) indicate terrestrial and/or microbial organic matter input. Since the (C29) ββ/(ββ+αα) sterane ratios in our samples are lower than the C29 ββ steranes than the C29 αα steranes, we can say that the Çeltek coals reflect deposition in a freshwater environment rather than a saltwater environment. As a result, it can be said that the studied formation was deposited in a shallow marine-delta transition and freshwater lacustrine environment; the organic matter sources are both carbonate and shale rocks, the organic matter is in the immature and early mature stages; We can suggest that it was under the influence of oxic-suboxic-anoxic environmental conditions and that there was a contribution of higher terrestrial plants and lesser contributions of herbaceous plants, lacustrine algae, bacteria and fungi. The reserve of the Eski Çeltek coals that constitute the material of the study is 10 million tons and we can suggest that it has economic and workable properties.trJeoloji MühendisliğiGeological EngineeringMaster Thesis