Korumaz, MustafaÖzer, Mehmet2026-04-102026-04-102025https://hdl.handle.net/20.500.13091/13231https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=KOgdn9H3uVnWeb15j2W4h3FmnCKrA6WUMoL1gyCahz7-9MyIYYxOcR1zILw9s2sKCities are dynamic settlement centers that evolve alongside transformations in human life and the development of social and cultural structures. From their earliest formations to the present, cities have been shaped by natural, economic and social factors. Through their physical and cultural identities, they convey the legacy of the past into contemporary life. The preservation, renewal and planning of the distinctive character of the historical and cultural heritage they embody should be addressed through a multi-dimensional, sustainable approach from social, environmental and scientific perspectives. In undertaking conservation and planning studies within historical city centers, there is a need for urban-scale decision-making criteria that can safeguard urban heritage, prevent deterioration of the historical fabric and meet the requirements of modern urban life. Today, rather than relying on traditional and intuitive approaches during the decision-making stage, interdisciplinary methods are employed to solve problems and to evaluate and rank alternatives. In the literature, numerous Decision Support Systems have been developed to facilitate decision-making among multiple alternatives, to analyse criteria and to offer various forms of graphical modelling. This thesis employs the AHP-based PROMETHEE method, a Multi-Criteria Decision Analysis (MCDA) approach, to systematically evaluate conservation alternatives. In the city center of Aksaray, which contains significant monuments of historical and cultural heritage value, the fortress walls—no longer extant but whose existence is substantiated by archival documents and historical photographs—are located at the focal point of the urban core. The Aksaray Kaleiçi district remains an active, living historical center that hosts educational, administrative, commercial and religious buildings. Considering the characteristics, functions, and registration statuses of the buildings within the area, the site was divided into six sub-regions; for each sub-region, the changes and transformations of historical structures and the street fabric were examined through archival documents, photographs and zoning plans. To establish the scientific foundation of the intervention to be carried out in this historic area and to support decision-making, evaluation criteria drawn from the literature were classified under five headings. In order to make scientifically grounded decisions for the study area, interviews and a questionnaire were conducted with ten selected experts possessing knowledge and expertise in different fields, through which the decision matrix and criterion weights were determined. Using PROMETHEE software, positive and negative net outranking rankings were generated for the six sub-regions within Kaleiçi based on expert assessments. 'Urban Authenticity' emerged as the most influential criterion and the evaluation process focused particularly on this concept. Accordingly, the thesis develops a systematic and multidimensional decision-making method intended to ensure the protection of the authentic values of a single building or a historical environments possessing cultural heritage significance and applies this framework specifically to the city of Aksaray. Keywords: Aksaray City Center, Decision Support Systems, Sustainable Renovation in Architecture, Conservation in the Historical Environment, Revitalization.Kentler, insanoğlunun yaşam biçimi, toplumsal ve kültürel yapılarının gelişimiyle birlikte değişen dinamik yerleşim merkezleridir. İlk yerleşimlerinden günümüze kadar kentler, doğal, ekonomik ve sosyal faktörlerin etkisiyle şekillenip dönüşürken, fiziksel ve kültürel kimlikleriyle geçmiş mirası günümüze taşımışlardır. Taşıdıkları tarihi ve kültürel mirasın özgün niteliğinin korunması, yenilenmesi ve planlanması sosyal, çevresel ve bilimsel yönden çok boyutlu sürdürülebilir yaklaşımla ele alınmalıdır. Tarihi kent merkezlerinde koruma ve planlama çalışmaları yapılırken, kentsel mirası koruyacak, tarihi dokuda bozulmayı önleyecek ve modern şehir gereksinimlerini karşılayacak kentsel ölçekte karar verme kriterlerine ihtiyaç vardır. Günümüzde karar verme aşamasında geleneksel ve iç güdüsel yöntemler yerine, problemlerin çözümü, alternatifin değerlendirilmesi ve sıralanmasında çok disiplinli yöntemler kullanılmaktadır. Literatürde, çoklu alternatifler arasından karar vermede yardımcı olmak, kriterlerin çözümlenmesi ve grafiksel modelleme çeşitleri üzerine onlarca Karar Destek Sistemleri geliştirilmiştir. Tez çalışmasında karar destek sistemlerinden AHP tabanlı PROMETHEE yöntemi kullanılmıştır. Tarihi ve kültürel miras değerindeki önemli eserleri barındıran Aksaray Kent merkezinde günümüzde kalıntıları kalmayan ancak arşiv belgeleri ve eski fotoğraflarla varlığı ispatlanan kale surları, kent merkezinin odağında yer almaktadır. Aksaray Kaleiçi bölgesi eğitim, idari, ticari ve dini yapılarının bulunduğu aktif ve yaşayan tarihi merkez niteliğini korumaktadır. Alan, içindeki yapı ve tescil nitelikleri, fonksiyonları göz önünde bulundurularak altı bölgeye ayrılmış, her bir bölgedeki tarihi yapılar ve sokak dokusundaki değişim ve dönüşümler arşiv belgeleri, fotoğraflar ve imar planları üzerinde ele alınmıştır. Söz konusu tarihi alanda yapılacak çalışmanın bilimsel altyapısını oluşturmak ve karar vermede yardımcı olmak için literatürdeki değerlendirme kriterleri beş başlık altında sınıflandırılmıştır. Çalışma alanında bilimsel tabanlı bir yaklaşımla karar vermek amacıyla farklı alanlarda bilgi ve donanıma sahip belirlenen on uzmanla yapılan görüşmeler ve anket çalışmasıyla karar matrisi ve kriterlerin ağırlığı belirlenmiştir. PROMETHEE yazılımı yardımıyla ise uzmanların değerlendirmelerinde Kaleiçi'ndeki altı bölgenin pozitif ve negatif net üstünlük sıralaması elde edilmiştir. 'Kentsel Özgünlük' değeri en önemli kriter olarak öne çıkmış, değerlendirme sürecinde 'Kentsel Özgünlük' kavramı üzerinde durulmuştur. Bu kapsamda kültürel miras değerlerine sahip tek yapı veya tarihi çevrenin özgün değerlerinin korunmasını sağlayacak sistematik ve çok boyutlu bir karar verme yöntemi tezde kurgulanmış ve Aksaray kenti özelinde uygulanmıştır. Anahtar Kelimeler: Aksaray Kent Merkezi, Karar Destek Sistemleri, Mimaride Sürdürülebilir Yenileme, Tarihi Çevrede Koruma, Yeniden Canlandırma.trMimarlıkArchitectureDoctoral Thesis